Και ύστερα... ήρθαν οι τουρίστες

Και ύστερα... ήρθαν οι τουρίστες

ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΣΙΑΦΚΟΥ (from www.enet.gr)

Δεν θα είχα πάει ποτέ στην Ελλάδα «αν δεν υπήρχε εκείνο το κορίτσι, η Μπέτι Ράιαν, που έμενε στο ίδιο σπίτι μ' εμένα στο Παρίσι. Κανένας δεν μου έχει δώσει την ατμόσφαιρα ενός τόπου με τόση πληρότητα όσο αυτή για την Ελλάδα», έγραφε ο Χένρι Μίλερ, ανοίγοντας τον «Κολοσσό του Μαρουσιού». Και παρακάτω: «Για μήνες πριν από αυτή τη συζήτηση λάμβανα γράμματα από την Ελλάδα από τον φίλο μου Λόρενς Ντάρελ, ο οποίος είχε κυριολεκτικά κάνει πατρίδα του την Κέρκυρα».
  Κως 1954 Το κάστρο των ιπποτών του Αγ. Ιωάννη και ένα καΐκι που περνά στα ανοιχτά των τουρκικών ακτών Βρισκόμαστε στα 1939, με τον πόλεμο προ των πυλών και τον Μίλερ να αποφασίζει τουρισμό στη χώρα μας. Αθήνα, Κέρκυρα και πάλι Αθήνα και Υδρα στο σπίτι του Χατζηκυριάκου Γκίκα και πάλι Κέρκυρα, μέχρι το οριστικό αντίο. Ο «Κολοσσός», που περιγράφει την προπολεμική περίοδο και ατμόσφαιρα, αλλά και η «Θαλάσσια Αφροδίτη» του Ντάρελ που αναφέρεται στην αμέσως μετά τον πόλεμο περίοδο στα Δωδεκάνησα, και τέλος τα «Ελληνικά νησιά» του ιδίου, που είναι ο προσωπικός ταξιδιωτικός οδηγός-τυφλοσούρτης του, δίνουν το κλίμα μιας εποχής προβληματικής αλλά σίγουρα αγνότερης. Μιας Ελλάδας όπου ο τουρίστας είχε αρκετές πιθανότητες να φιλοξενηθεί δωρεάν (στα χωριά εννοείται) και ειδικά ο Αμερικανός τουρίστας να δει στις πόλεις το πορτοφόλι του να ελαφρώνει αν δεν γνώριζε τη μαγική λέξη «παζάρι».

  Ελληνες εκδρομείς στο κατάστρωμα του επιβατηγού «Δέσποινα» το 1955 Ευλογημένο το βιβλίο του Μίλερ με περιγραφές τόπων (Κέρκυρα, Υδρα, Δελφοί, Επίδαυρος, Μυκήνες, Σπέτσες, Κρήτη) αλλά ανθρώπων κατά κύριο λόγο (Χατζηκυριάκος, Σεφέρης, Τσάτσου, Κατσίμπαλης κ.ά.). Γυμνικά μπάνια στα νερά της Κέρκυρας, οινοποσία στην Αθήνα και υπέροχα δείπνα στην Υδρα: «Δεν είχα μπει στο νερό περίπου είκοσι χρόνια. Ο Ντάρελ και η Νάνσι, η γυναίκα του, είναι σαν ένα ζευγάρι δελφινιών. Μετά το μεσημεριανό πήραμε έναν υπνάκο» και «Ο Κατσίμπαλης είχε πιει πολλή ρετσίνα στις μέρες του. Ελεγε πως ήταν καλή, καλή για τα νεφρά, καλή για το συκώτι, καλή για τα πνευμόνια, καλή για τα έντερα, καλή για το μυαλό και καλή για όλα» και «Η κυρία Χατζηκυριάκου, σύζυγος του Γκίκα, έστρωνε υπέροχο τραπέζι. Σηκωνόμασταν σαν ασκιά παραγεμισμένα με κρασί».

Μυκήνες 1955 Η αρχαϊκή επιγραφή πάνω από την είσοδο του ξενοδοχείου «Belle Helene», μεταφράζεται ως «Γεια σου ξένε, είσαι καλοδεχού-μενος από εμάς εδώ» Μυθικά περάσματα με καΐκι μέσα στην τρικυμία με τον Κατσίμπαλη, από την Υδρα στις Σπέτσες, χωροφύλακες που ζητούν ταυτότητα από τους τρελούς ταξιδιώτες και συμπεράσματα όπως: «Οικονομικά μπορεί να φαίνεται ασήμαντη, αλλά πνευματικά η Ελλάδα είναι ακόμα η μητέρα των εθνών, η νερομάνα της σοφίας και της έμπνευσης».
Γυμνός σε μια ακρογιαλιά της Κέρκυρας ο Χένρι Μίλερ, έχοντας πλάι του τον Λόρενς Ντάρελ Στη «Θαλάσσια Αφροδίτη», ο Ντάρελ αυτοβιογραφείται, αναφερόμενος στην περίοδο αμέσως μετά τη λήξη του πολέμου, όταν το αρχηγείο της Μέσης Ανατολής τον έστειλε στη Ρόδο για να εκδώσει το πρώτο πληροφοριακό δελτίο, εφημερίδα απολύτως επιτυχημένη, αφού ο εν πολλοίς αγράμματος πληθυσμός την αγόραζε προορίζοντάς της διαφορετική χρήση: χαρτί περιτυλίγματος και χαρτί τουαλέτας!
Μύκονος 1955 Το βιβλίο είναι γεμάτο μυθικές εικόνες: «Ο Μανόλης κάθεται στην ηλιόλουστη αποβάθρα όλο το πρωί και μπαλώνει τα σχισμένα δίχτυα για να βγάλει το ψωμί του. Τα χέρια του είναι σαν παραμορφωμένα κέρατα, σκληρά και βρώμικα, κι όμως οι κινήσεις του ενώ δουλεύει είναι τόσο τέλειες και αβρές, σαν να πλέκει δαντέλα». «Του Αγίου Κωνσταντίνου στέφουν τις συκιές και τις ροδιές. Ο ιδιοκτήτης τους τις επισκέπτεται και τις στεφανώνει με κλαδιά πικροδάφνης και άγρια ματζουράνα. Οι χωρικοί τα ονομάζουν "αρραβώνες" και σκοπός της τελετής είναι να κάνει τα δέντρα να καρποφορήσουν». «Τέσσερα Τουρκόπουλα βαδίζουν πιασμένα απ' το χέρι. Το μεγαλύτερο, ένα παχουλό αγόρι γύρω στα εννιά, καπνίζει ένα τσιγάρο και επιβάλλει την τάξη».
Νάξος 1955 Ο Ντάρελ επισκέπτεται την Κω: «Τα παιδιά παίζουν υπέροχα παιχνίδια ανάμεσα στα κλαδιά του δέντρου του Ιπποκράτη. Ανταλλάσσουμε πορτοκάλια με γλυκά. Παντού τα ίδια: συζητήσεις για τα τρόφιμα. Τα παιδιά είναι ρακένδυτα και αδύνατα, αλλά δεν λιμοκτονούν», αλλά και την Πάτμο: «Μακριά προς τα βόρεια η ομίχλη είχε αποτραβηχτεί και πίσω της, φωτισμένο από μια δέσμη φωτός του ήλιου, φαινόταν ένα λευκό ακρωτήριο, σαν ανοιγμένη φτερούγα άλμπατρος, στο σημείο ακριβώς που ενωνόταν ο ουρανός με τη θάλασσα. Αυτή η λευκή δέσμη στάθηκε για λίγο, και κατόπιν μετακινήθηκε αργά, αποκαλύπτοντας ένα ακροπύργιο, μια έπαλξη, τον τρούλο ενός παρεκκλησιού. "Το μοναστήρι", ανακοίνωσε ο καπετάνιος».
Τέλος, πάει σ' ένα πανηγύρι: «Δυο νταούλια έχουν αρχίσει να χτυπούν ρυθμικά κι ένας κύκλος χορευτών αρχίζει να σχηματίζεται από κάτω μας στην πλαγιά. Συγκεντρώνονται γύρω από μια ομάδα μουσικών που παίζουν κρουστά, βιολί, κλαρίνο και κιθάρες και οι οποίοι στέκονται δίπλα δίπλα με τα κεφάλια τους σκυμμένα ο ένας προς τον άλλον. Οι χοροί ξεδιπλώνονται πάντα έτσι απ' το κέντρο, σε σχηματισμό που μοιάζει με λουλούδι».


Θήρα 1955

Με τους εραστές του ήλιου

ΓΝΩΡΙΖΕ καλά, τόσο το Ιόνιο όσο και το Αιγαίο ο Λόρενς Ντάρελ. Στα (περίπου 1.900) «Ελληνικά νησιά» καταφέρνει να δώσει μέσα από την προσωπική του ματιά την απώτατη και τη νεότερη ιστορία, αλλά και το κλέος των νησιών στα οποία επί πολύ ταξίδεψε, πριν, μετά και πολύ μετά τον πόλεμο. Υπογράφοντας τον πρόλογο του βιβλίου του το 1977 (Προβηγκία) ο αναγνώστης έχει τη βεβαιότητα της σχετικά κοντινής απόστασης, ασχέτως αν από τότε έχει περάσει μια αιωνιότητα για ό,τι αφορά το ήθος και τα έθιμα που όλο και περισσότερο τείνουν στην τουριστική εξυπηρέτηση.

Κατά τα άλλα, ο Ντάρελ αρτίζει το βιβλίο του με εξαιρετικές λεπτομέρειες, π.χ. αναφερόμενος στον Τιβέριο, που είχε οικοδομήσει μια βίλα στη Ρόδο, διαβολοστέλνει τους Ρωμαίους για να θυμηθεί δυο μεταγενέστερους Ιταλούς, την Ελεονόρα Ντούζε και τον Γκαμπριέλε ντ' Ανούντσιο που επέλεξαν τη Ρόδο «σαν τον τόπο που θα ολοκλήρωναν την κάπως θεατρική ερωτική τους σχέση. Ακόμα και σήμερα θα σας δείξουν τη βίλα. Εκεί τσίμπησε τον θεατρικό συγγραφέα Νόελ Κάουαρντ ένας ψύλλος - ή τουλάχιστον έτσι μου είπε».
Επισκεπτόμενος τη Λευκάδα, σημειώνει: «Οποιοι κι αν είναι οι περιορισμοί της, έχει ένα φυσικό μνημείο που επισύρει την προσοχή ολόκληρου του κόσμου - το ακρωτήριο Λευκάτα, από τα βράχια του οποίου η ποιήτρια Σαπφώ έκανε το ατυχές της άλμα στην αιωνιότητα. Ηταν άραγε ατύχημα ή προμελετημένη ενέργεια;».
Γράφει για την Κρήτη: «Το Αιγαίο είναι αγνό, κατακόρυφο και δραματικό. Η Κρήτη είναι σαν ένας Λεβιάθαν που ωθείται προς τα πάνω από διαδοχικές γεωλογικές εκρήξεις. Είναι επίσης σαν την πόρπη μιας λεπτής ζώνης νησιών που προστατεύει τις εσωτερικές Κυκλάδες από τη δύναμη της βαθιάς θάλασσας». Και αλλού: «Σήμερα ο ταξιδιώτης που τρέφει ρομαντικές ιδέες για ένα είδος ελληνικού Θιβέτ θα πάθει σοκ. Ο τουρισμός έχει κατακλύσει το νησί με καλοκαιρινούς εραστές του ήλιου - κάτι που αναπόφευκτα επηρέασε τις τιμές, την αστυφιλία και τα ήθη. Ολη η βόρεια ακτή -ή τουλάχιστον τα δύο τρίτα της- μετατρέπεται σε μια παιδική χαρά».
Εχει να πει και για το Καστελόριζο, που το «τοπίο του είναι λιτό και νοικοκυρεμένο. Το κολύμπι είναι υπέροχο, η θάλασσα έχει μια εκτυφλωτική διαύγεια, και το υποβρύχιο ψάρεμα είναι εξαιρετικό σ' αυτή την απόμακρη γωνίτσα. Μια άλλη απόλαυση είναι ο μικρός πληθυσμός που δίνει μια αίσθηση οικειότητας στον επισκέπτη».
Το πρόγραμμα έχει και συμβουλές: π.χ. στην Κάλυμνο «μπορείς πάντα να νοικιάσεις μια βάρκα και να "εγκαταλειφθείς" σε μια παραλία. Δανείσου ένα σάκο και γέμισέ τον με ένα-δυο κομμάτια πάγου, και πάνω στον πάγο βάλε τις μπίρες, το κρασί, το βούτυρο κι οτιδήποτε άλλο θα μπορούσε να χαλάσει με τη ζέστη. Αλλά μην ξεχάσεις να πάρεις μαζί σου μια ομπρέλα ή ένα παρασόλι».
Θα περάσει στη Σάμο και στη Χίο, όπου θα παρατηρήσει: «Η Χίος περηφανεύεται για τον Ομηρο, ενώ η Σάμος έχει να επιδείξει έναν ιδιοφυή τύραννο κι έναν μαθηματικό που λεγόταν Αρίσταρχος - ο οποίος δεν δικαιούται να είναι ελάχιστα γνωστός όσο είναι, γιατί στο κάτω κάτω διατύπωσε τις ηλιοκεντρικές απόψεις του για τον ουρανό 2.000 χρόνια πριν τον Κοπέρνικο».
Σνομπάρει τη Σαμοθράκη: «Ποτέ μου δεν κατάφερα να αποβιβαστώ, αλλά ακόμα και από τη θάλασσα η Σαμοθράκη δίνει μια εντύπωση χοντροκομμένης, μουτρωμένης αδιαφορίας για τους επισκέπτες. Είναι ζοφερή, είναι βάρβαρη, δεν μου άρεσε ούτε τοσοδά. Ενιωσα τους κανίβαλους να ζεσταίνουν τις χύτρες τους και προτίμησα να παραμείνω στο σκάφος».
Info: Τα αποσπάσματα είναι από τα βιβλία «Τα ελληνικά νησιά» του Λόρενς Ντάρελ (μετάφραση Ελεάννα Πανάγου), «Ο Κολοσσός του Μαρουσιού» του Χένρι Μίλερ (μετάφραση Ιωάννα Καρατζαφέρη) των εκδόσεων «Μεταίχμιο» και «Η θαλάσσια Αφροδίτη» του Λόρενς Ντάρελ (μετάφραση Νίκου Σακαλίδη, εκδόσεις Κανάκη).
* Οι φωτογραφίες είναι από το βιβλίο του Robert McCabe «Τα χρόνια της αθωότητας» (Εκδόσεις Πατάκη).

Ελλάδα με Χένρι Μίλερ

Χίλιοι και Δέκα λόγοι να «Πάμε Ελλάδα»

Μίλερ και Κατσίμπαλης
Υπάρχουν άνθρωποι που όταν η λέξη Ελλάδα – Grèce, βρίσκεται στα χείλια τους αυτά αρχίζουν να ρέουν μέλι… αλλά αυτό είναι μια ιστορία που θα την πούμε άλλη φορά…

Υπήρξαν άνθρωποι που όταν οι λέξη Greece βρέθηκε στη μύτη του μολυβιού τους η τελευταία «τρελάθηκε» και άρχισε να τρέχει να τρέχει ζωγραφίζοντας ένα τεράάάάάάστιο πίνακα… Έτσι ένιωσα όταν βρέθηκα μέσα στο ως άνω εικονιζόμενο βιβλίο-πίνακα του Χένρι Μίλερ: «Ο Κολοσσός του Μαρουσιού». Ως Έλληνας δε, «κοκκίνισα» που δεν είχα ιδέα γι αυτόν μέχρι τον Οκτώβρη του 2003 όταν μου τον σύστησε ο φίλος μου Marc Lefevre ! Αμέσως έτρεξα και διάβασα αποσπάσματα από την γαλλική έκδοση και περίμενα υπομονετικά μέχρι τον Γενάρη του 2007 να διαβάσω αυτήν την υπέροχη δουλειά-μετάφραση της Ιωάννας Καρατζαφέρη / ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ. Τι λοιπόν να πρωτο-copy εδώ στο «Πάμε Ελλάδα» μέσα από τις 365 - όσες και οι ημέρες του χρόνου - σελίδες – εικόνες του βιβλίου;

Διάλεξα λοιπόν δέκα πινελιές-περικοπές:

Ξεκινώ από μία πινελιά του Μίλερ για τον Χατζηκυριάκο – Γκίκα :

« Ο Γκίκας έχει τοποθετήσει τον εαυτό του στο κέντρο του χρόνου, σε αυτή τη αυτοδιαιωνιζόμενη Ελλάδα που δεν έχει σύνορα, όρια, ηλικία. Οι καμβάδες του Γκίκα είναι τόσο φρέσκιοι, και καθάριοι, τόσο αγνοί και γυμνοί από όλες τις προφάσεις, όσο είναι η θάλασσα και το φως που μέσα τους κολυμπάνε τα εκθαμβωτικά νησιά. Ο Γκίκας είναι ένας αναζητητής της αλήθειας. Οι πίνακές του πάνε πέρα από τον ελληνικό κόσμο….

Γρήγορα γρήγορα όμως να μην χάσουμε το Flying Dolfin που θα μας πετάξει μέχρι την petrified

 Ύδρα του Μίλερ ! 

«Η Ύδρα είναι ένας βράχος που βγαίνει από τη θάλασσα σαν ένα τεράστιο καρβέλι απολιθωμένου ψωμιού. Είναι το ψωμί που έγινε, το οποίο ο καλλιτέχνης λαμβάνει ως ανταμοιβή για το μόχθο του όταν πρωτοβλέπει την γη της επαγγελίας. Μετά την εσωτερική φώτιση έρχεται η δοκιμασία του βράχου, απ’ όπου θα πρέπει να γεννηθεί η σπίθα που θα βάλει φωτιά στον κόσμο. Μιλάω με πλατιές, γρήγορες εικόνες γιατί πηγαίνοντας από το ένα μέρος της Ελλάδας στο άλλο είναι σαν να παρακολουθείς το μοιραίο δράμα της φυλής καθώς κάνει κύκλους από παράδεισο σε παράδεισο. Κάθε στάση είναι ένα πέτρινο σκαλοπάτι σ’ ένα μονοπάτι σημαδεμένο από τους θεούς. Είναι στάσεις ανάπαυλας, προσευχής διαλογισμού, πράξης, θυσίας μεταμόρφωσης. Σε κανένα σημείο αυτής της πορείας δεν υπάρχει ταμπέλα που να γράφει ΤΕΛΟΣ. Οι ίδιοι οι βράχοι, και πουθενά στο κόσμο ο θεός δεν υπήρξε τόσο απλόχειρος μαζί τους όσο στην Ελλάδα, είναι σύμβολα αιωνίας ζωής. Στην Ελλάδα οι βράχοι είναι εύγλωττοι: οι άνθρωποι μπορεί να πεθαίνουν, οι βράχοι ποτέ. να’ έναν τόπο όπως την Ύδρα, για παράδειγμα, ξέρει κανείς πως όταν πεθάνει κάποιος γίνεται μέρος του βράχου της πατρίδος του. Αλλά αυτός ο βράχος είναι ένας ζωντανός βράχος, ένα θείο κύμα ενέργειας αιωρούμενο στο χρόνο και το χώρο, δημιουργώντας μια παύση μικρής ή μακράς διάρκειας στην ατέλευτη μελωδία. Η Ύδρα μπήκε σαν μια παύση στο μουσικό πεντάγραμμα της δημιουργίας από έναν έμπειρο καλλιγράφο. Είναι σαν μια μία από εκείνες τις θείες παύσεις που επιτρέπουν στον μουσικό, όταν ξαναρχίζει τη μελωδία, να συνεχίσει πάλι σε μια εντελώς καινούργια κατεύθυνση…» Συγνώμη έχετε παλι-ν-δρομήσει την δια-δρομή Επίδαυρο @ Μυκήνες @ Επίδαυρο; Αν όχι δεν πειράζει, ακολουθείστε το Μίλερ !

«Υπάρχουν δύο διακριτικοί κόσμοι που συγκρούονται μεταξύ τους – ο ηρωικός κόσμος του φωτός της ημέρας και ο μοναστηριακός κόσμος της σπάθας και του δηλητηρίου.

Οι Μυκήνες όπως και η Επίδαυρος κολυμπάνε στο φως. Η Επίδαυρος όμως είναι όμως ολάνοιχτη, εκτεθειμένη, αφιερωμένη αμετάκλητα στο πνεύμα. Οι Μυκήνες είναι αναδιπλωμένες, σαν ένας φρεσκοκομμένος αφαλός, τραβώντας τη δόξα τους κάτω στα έγκατα της γης όπου τρέφονται από αυτή με απληστία οι νυχτερίδες και οι σαύρες. Η Επίδαυρος είναι μια κούπα απ’ όπου πίνεις αγνό πνεύμα: μέσα της είναι το γαλάζιο του ουρανού και τα άστρα και τα φτερωτά πλάσματα που πετάνε ανάμεσα, σκορπίζοντας τραγούδι και μελωδία. Οι Μυκήνες μόλις περάσεις… Την τελευταία στροφή, κουλουριάζονται ξαφνικά σ’ ένα απειλητικό, ζοφερό, προκλητικό, αδιαπέραστο κουβάρι. Οι Μυκήνες είναι κλειστές, κουλουριασμένες, συσπώνται σαν τους μυς παλαιστή. Ακόμα και το φως που πέφτει πάνω τους με ανελέητη διαύγεια, απορροφάται, αλλοιώνεται, γκριζάρει, θολώνει. Ποτέ δεν υπήρξαν δύο κόσμοι τόσο κοντά αντιπαραταγμένοι, και όμως τόσο ανταγωνιστικοί. Εδώ είναι το Γκρήνουιτς σε σχέση με όλα εκείνα που αφορούν την ψυχή του ανθρώπου. Μια τρίχα και μόνο να κουνηθείς προς οποιαδήποτε μεριά και βρέθηκες σε ένα διαφορετικό κόσμο. Αυτό είναι το μεγάλο φωτεινό εξόγκωμα του τρόμου, το ύψωμα απ’ όπου ο άνθρωπος, έχοντας φτάσει στο ζενίθ του, έγειρε πίσω και έπεσε στο απύθμενο βάραθρο. Αλλά που βρισκόμαστε; Φυσικά στην Ελλάδα; Και τι είναι Ελλάδα; Ας ρωτήσουμε τον Μίλερ !

«Η Ελλάδα είναι αυτό που ξέρουμε όλοι, ακόμα και ερήμην, ακόμα και ως παιδιά ή ως ηλίθιοι, ή ως αγέννητοι. Είναι αυτό που προσδοκάς να είναι η γη όταν τις δίνεται η σωστή ευκαιρία. Είναι το υπέρτατο κατώφλι της αθωότητας. Στέκεται, όπως στεκόταν από την γέννησή της, γυμνή και απόλυτη αποκάλυψη. Δεν είναι μυστηριώδης ή αδιαπέραστη, δεν προκαλεί δέος, δεν είναι προκλητική, απαιτητική. Είναι φτιαγμένη από χώμα, αέρα, φωτιά και νερό. Αλλάζει ανάλογα με τις εποχές με αρμονικούς κυματώδεις ρυθμούς. Αναπνέει, νεύει, απαντάει»…

Πάμε τώρα Κρήτη: 

«Η Κρήτη είναι κάτι άλλο. Η Κρήτη είναι ένα λίκνο, ένα όργανο, ένας παλλόμενος δοκιμαστικός σωλήνας μέσα στον οποίο πραγματοποιείται ένα ηφαιστειακό πείραμα. Η Κρήτη μπορεί να κατασιγάζει το πνεύμα το πνεύμα, να ακινητοποιεί τον αναβρασμό της σκέψης»… Το Ηράκλειο είναι μια φτωχική πόλη που φέρει όλα τα γνωρίσματα της τουρκικής κυριαρχίας. Οι κεντρικοί δρόμοι είναι γεμάτοι υπαίθρια μαγαζιά όπου ‘όλα όσα χρειάζεται ο άνθρωπος είναι χειροποίητα όπως στο Μεσαίωνα. Οι Κρητικοί έρχονται από την ύπαιθρο ντυμένοι με όμορφες μαύρες ενδυμασίες και κομψές ψηλές μπότες από κόκκινο ή λευκό δέρμα. Μετά τους Ινδούς και τους Βερβερίνους είναι οι πλέον όμορφοι, εγγενείς, αξιοπρεπείς άνδρες που έχω δει ποτέ… Περπάτησα ως την άκρη της πόλης … εδώ μαζεύονται τα λεοφωρεία, σαν τσακισμένες κάμπιες, περιμένοντας τη σκόνη των πεδιάδων να τα πνίξει στη λήθη… Γύρισα πίσω και βυθίστηκα στο λαβύρινθο των σοκακιών, των στριφτών δρόμων… περιπλανιόμουν σε παραζάλη, σταματώντας που και πού για ν’ ακούσω έναν ραγισμένο δίσκο από κάποιο φωνογράφο με χωνί πάνω σε μια καρέκλα στη μέση του δρόμου. Οι χασάπηδες ήταν τυλιγμένοι με άσπρες ματωμένες ποδιές. Στέκονταν μπροστά σε πρωτόγονα χασαποκούτσουρα σε μικρά παραπήγματα σαν αυτά που μπορείς να δεις στην Πομπηία… Και...

Η Κνωσός σε όλες της τις όψεις σου υποβάλει το μεγαλείο, τη λογική και τον πλούτο ενός ισχυρού και ειρηνικού λαού. Είναι ένας κόσμος χαρούμενος – χαρούμενος ιγιής, λογικός γερός. Οι απλοί άνθρωποι έπαιξαν σπουδαίο ρόλο αυτό είναι προφανές. Λέγεται ότι σε όλη τη μακρά της ιστορία δοκιμάστηκε από κάθε μορφή διακυβέρνησης που είναι γνωστή στον άνθρωπο…. Δεν προσποιούμαι ότι ξέρω, αλλά ένιωσα όπως σπάνια έχω νιώσει μπροστά στα ερείπια του παρελθόντος, ότι εδώ για πολλούς αιώνες βασίλεψε μια εποχή ειρήνης. Υπάρχει κάτι γήινο στην Κνωσό μια ατμόσφαιρα παρόμοια με αυτή που προκαλείται όταν κάποιος μιλάει κινέζικα ή γαλλικά… Η Κνωσός ήταν κοσμική με την καλύτερη έννοια της λέξης. Ο πολιτισμός τον οποίον συνόψιζε έγινε χίλια κομμάτια πριν από την έλευση του Σωτήρος, έχοντας αφήσει κληρονομιά στον δυτικό κόσμο τη μεγαλύτερη συνεισφορά που έχει γνωρίσει μέχρι τώρα ο άνθρωπος – το αλφάβητο…
«Σε ένα άλλο μέρος του νησιού στη Γόρτυνα, αυτή η ανακάλυψη έχει αποθανατιστεί στους τεράστιους ογκόλιθους που κατακλύζουν κατά μήκος την ύπαιθρο σαν μικροσκοπικό σινικό τείχος. Σήμερα η μαγεία έχει φύγει από το αλφάβητο. Είναι μια νεκρή φόρμα για να εκφράζει νεκρές σκέψεις».

Μερικές ώρες στα Χανιά:

«Η παλιά πόλη (Χανιά) πάρα πολύ ενδιαφέρουσα. Πραγματικός λαβύρινθος. Μια εικόνα της Βενετίας σε κουρέλια. Αλλά αυτό που μ’ ευχαρίστησε περισσότερο ήταν μια τυχαία συνάντηση στο δρόμο μ’ ένα νάνο. Ένας λαβύρινθος δρόμων, τι πόρτες, τι είσοδοι ! Στην καινούργια πλευρά της πόλης, στο ελληνικό τμήμα, νιώθεις τον αέρα του ελληνικού χαρακτήρα. Τα σπίτια απλώνονται προς τη θάλασσα και τα βουνά. Ανάμεσά τους υπάρχει αρκετή απόσταση.. Το φως διαχέεται. Τα παιδιά παίζουν στον ήλιο. Μια χοντρή γυναίκα στέκεται σε μια σκάλα στη μέση του δρόμου και κλαδεύει ένα δένδρο. Πολύ ελληνικό»…

Πάμε Δελφούς: 

«Ανεβήκαμε το λόφο μέχρι το θέατρο, απ’ όπου κοιτάξαμε τ’ απομεινάρια από τους θησαυρούς των θεών, τους ερειπωμένους ναούς, τους πεσμένους κίονες, προσπαθώντας μάταια να ξαναδημιουργήσουμε το μεγαλείο αυτού του αρχαίου τόπου… ξαφνικά έτσι όπως στεκόμασταν εκεί σιωπηλοί και σοβαροί, ο Κασίμπαλης πήγε στο κέντρο του θεάτρου και σηκώνοντας τα χέρια του ψηλά απήγγειλε τις τελευταίες γραμμές του τελευταίου χρησμού. Ήταν εντυπωσιακή στιγμή, το λιγότερο που μπορώ να πω… Ο κόσμος που χάθηκε μαζί με τους Δελφούς χάθηκε σαν μέσα στον ύπνο. Η νίκη και η ήττα δεν έχουν νόημα στο φως του τροχού που γυρίζει ασταμάτητα. Οδεύουμε προς ένα καινούργιο εύρος της ψυχής, και χίλια χρόνια μετά οι άνθρωποι, θα απορούν με την τυφλότητά μας, το λήθαργό μας, την τεμπέλικη συγκατάθεσή μας σε μια τάξη που ήταν καταδικασμένη… ό,τι είναι εξαιρετικό εδώ στους Δελφούς συγκεντρώνεται εδώ στη μνήμη των αγωνισμάτων που γίνονταν στα σύννεφα. Καθώς γύρισα να φύγω είδα ένα βοσκό να οδηγεί ένα κοπάδι του πάνω από την κορυφογραμμή. Η σιλουέτα του διαγραφόταν τόσο καθαρά κόντρα στον ουρανό που φαινόταν σαν να έπλεε σε μια βιολετιά αύρα. Τα πρόβατα πήγαιναν αργά πάνω σε ένα χρυσό χνούδι στη μαλακιά ραχοκοκαλιά, σαν να έβγαιναν νυσταλέα πάνω από τις νεκρές σελίδες ενός ξεχασμένου ειδυλλίου»…  

Πως λοιπόν να μην «πάμε Ελλάδα»;

«Στην Ελλάδα είσαι πάντα γεμάτος από την αίσθηση της αιωνιότητας που εκφράζεται στο εδώ και τώρα. Τη στιγμή που επιστρέφεις στον δυτικό κόσμο, είτε στην Ευρώπη είτε στην Αμερική, αυτή η αίσθηση του σώματος της αιωνιότητας, του ενσαρκωμένου πνεύματος θρυμματίζεται. Πορευόμαστε με μια κίνηση του ρολογιού ανάμεσα στα απομεινάρια χαμένων κόσμων, επινοώντας τα μέσα της δική μας καταστροφής, επιλήσμονες της τύχης και της μοίρας, χωρίς ποτέ να γνωρίζουμε ούτε μια στιγμή ειρήνης, μην κατέχοντας ούτε μια σταγόνα πίστης, λεία των πιο σκοτεινών προλήψεων, χωρίς να ενεργούμε καν σαν άτομα αλλά σαν μικρόβια στον οργανισμό του αρρώστου… Είμαι ένας Αμερικανός που δεν θα ξεχάσει ποτέ την Ελλάδα ή τον ελληνικό λαό. Τους έχω μέσα στην καρδιά μου. Ειδικά το ελληνόπουλο που μ’ ενδιαφέρει υπεράνω όλων – το άθλιο, το κακόμοιρο ξυπόλυτο πλάσμα, το ρακένδυτο, που ζει από τον ήλιο, τους θρεπτικούς ανέμους, τη ζωτικότητα των ριζών της φυλής… … και νιώθω ότι παρά τις τρομερές αδικίες στην Ελλάδα, η φιλανθρωπία, η γενναιότητα, η ευγένεια, η συμπάθεια, ο αυθορμητισμός είναι αρετές που οι Έλληνες στο σύνολό τους κατέχουν»…

Ετσι λοιπόν είδε ο Χένρι Μίλερ την Ελλάδα του 1939 και έγραψε αργότερα το βιβλίο «Ο Κολοσσός του Μαρουσιού» με ατέλειωτες υπέροχες εικόνες για να τροφοδοτεί εσαεί το πνεύμα των ντόπιων και ξένων εραστών της «ελληνικότητας». Έγραψε επίσης και το παρακάτω ποίημα:

J’ avais marche les yeux bandes,
A pas chancelants, hésitants ;
J’ etais orgueilleux, arrogant,
Satisfait de mener la vie fausse
Et restreinte du citadin ;
La lumiere de la Grece
M’ a ouvert les yeux,
A penetre mes pores,
A fait se dilater mon etre tout entier.
J’ ai retrouve ma patrie,
Le monde avec le centre veritable,
La signification reelle de la revolution.
Aucun conflit guerrier
Entre les nations de la terre ;
Ne saurait troubler cet equilibre...
Je refuse categoriquement toute qualite,
Dans l’ avenir, qui serait inferieur
A ce titre de citoyen du monde
Que je me suis decerne en silence,
Debout dans le tombeau d’ Agamemnon

Henry Miller/Ανεπίσημη μετάφραση στα ελληνικά :
Περπατούσα με τα μάτια δεμένα
Με βήματα τρεμάμενα και διστακτικά !
Ήμουν υπερήφανος και αλαζονικός,
Χαιρόμουνα τάχα την ψεύτικη ζωή
Χαμένος στον κόσμο μου !
Το φως της Ελλάδας
Άνοιξε τα μάτια μου
Διάτρησε την ψυχή μου
Διέστειλε όλο μου το είναι !
Ξαναβρήκα την πατρική μου γη
Το αληθινό κέντρο του κόσμου
Την πραγματική σημασία της επανάστασης !
Καμία πολεμοχαρής σύγκρουση ανάμεσα στους λαούς της γης
Δεν θα μπορούσε να χαλάσει αυτή την ισορροπία
Αρνούμαι κατηγορηματικά
Να αποδεχθώ οποιαδήποτε άλλη ιδιότητα κατώτερη από αυτήν του «πολίτη του κόσμου» ! Αγαμέμνονα βασιλιά μου
Υποκλίνομαι βουβός μπροστά Στο θαύμα σου !

Χρήστος Ρουμελιώτης Κυριακή, 4 Μαρτίου 2007

ΑΦΙΕΡΩΣΗ ΣΤΟΝ ΜΙΛΕΡ :

Tu est «rene» au bord du Peloponnese
Ile homerique spartiate et colossale !
Tu adore ses montagnes et sa mer !
Terre des pures valeurs !
«Grequitude» sa qualite naturelle !
Ma patrie c’est ton etre paternel !
Le ciel la mer la terre !
Sont ta civilisation eternellement universelle !
Aucune tete hitlerienne ou bouschienne
Pourrait oser offenser la Paix Olympienne !
Qui s’ appelle cette fois ci «deux mille quatre Athenienne» !
Je suis tres fier de ton parage !
C’ est tres tres lourd ton heritage !
Merci Miller de ton depannage !
Merci Merci Henri de ta «Grequitude» !
Ton Agamemnon exist toujours a Mycenes !
Et te decerne sa gratitude !

Christos Roumeliotis pour Henri Miller,
Eretria, lundi 20 octobre 2003

Η ελληνική εκδοχή:

Ξαναγεννήθηκες στις ακτές της Πελοποννήσου,
Γης ομηρικής, Δωρικής, κολοσσιαίας !
Aγάπησες με τη ψυχή σου τα βουνά της
Αγάπησες τις θάλασσές της
Γη γνήσιων ανθρωπίνων και φυσικών αξιών !
Που τις είπες «Ελληνικότητα»!
Η πατρίδα μου Μίλερ είναι και δική σου
Ο ουρανός της η θάλασσά της η γη της
Είναι ο αιώνιος παγκόσμιος πολιτισμός !
Ποτέ Μίλερ καμία Χ ή Β απειλή δεν θα μπορέσει να κονταρο-χτυπηθεί στα ίσια -αντρίκια- με την Ολυμπιακή Ειρήνη
Που φέτος ονομάζεται "Αθήνα του δύο χιλιάδες τέσσερα" !
Αισθάνομαι περήφανος
Σε θεωρώ πατέρα
Ωχ ! αδύνατον να σηκώσω τόσο βάρος
Το έλλειμμά μου είναι τεράστιο !
Ευχαριστώ Μίλερ για το περίσσευμα
Της Ελληνικότητάς σου !
Ο Βασιλιάς Αγαμένων ζεί και σε περιμένει !

Χρήστος Ρουμελιώτης
Ερέτρια, 20 Οκτωβρίου 2003

Ελλάδα περιηγητές

Περιηγητές στην Ελλάδα της έμπνευσης

Της ΦΩΤΕΙΝΗΣ ΜΠΑΡΚΑ

Το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης της Αθήνας αξιοποιεί με τον καλύτερο τρόπο τους πολύτιμους θησαυρούς του, προτείνοντας στον σύγχρονο θεατή νέες οπτικές θέασης, νέους γόνιμους διαλόγους.

Η Μαργκό Φοντέιν και ο Βρετανός ζωγράφος Τζον Κράξτον σε διακοπές στο Μπούρτζι του Ναυπλίου το 1951 Γι' αυτό και είναι γεμάτο κόσμο. Οπως χθες όπου μαθητές και τουρίστες στριμώχνονταν ευχάριστα.
Από αύριο ο επισκέπτης θα μπορεί να περιηγηθεί από τα κυκλαδικά ειδώλια της 3ης χιλιετίας π.Χ. στις σύγχρονες δημιουργίες 17 διεθνών καλλιτεχνών του 20ού αιώνα. Αλλωστε κι αυτοί τα περισσότερα από τα έργα που εκτίθενται στις Κυκλάδες τα δημιούργησαν.
«The last grand tour/Σύγχρονοι Περιηγητές στην Ελλάδα» είναι ο τίτλος της εξαιρετικά ενδιαφέρουσας έκθεσης, που επιμελήθηκε η Βρετανίδα Τζέσικα Μόργκαν, επιμελήτρια της Tate Modern του Λονδίνου. Την κάλεσε το μουσείο και πρέπει να το συγχαρούμε για την πρωτοβουλία. Γιατί μαζί κατάφεραν να φέρουν στην Αθήνα από διάφορα μουσεία, ιδρύματα και συλλογές του εξωτερικού έργα, εν πολλοίς άγνωστα, κι όμως σημαντικά.
Η περιήγηση εκτείνεται σε 7 δωμάτια στο ισόγειο της νέας πτέρυγας. Αποτελείται από έργα που δημιουργήθηκαν τα τελευταία 70 χρόνια και αντανακλούν τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους η χώρα, η μακρά πολιτιστική ιστορία και τα γεωγραφικά της χαρακτηριστικά ενέπνευσαν την καλλιτεχνική πρωτοπορία του 20ού αιώνα.
Η Ελλάδα αποτέλεσε προορισμό των περιηγητών του grand tour χάρη στον λόρδο Βύρωνα στις αρχές του 19ου αιώνα. Η έκθεση αποφαίνεται ότι το ταξίδι των 17 σύγχρονων εικαστικών (πολλοί από τους οποίους έφτιαξαν εδώ το δεύτερο σπίτι τους) είναι το τελευταίο grand tour. «Οι καλλιτέχνες σήμερα προτιμούν να πάνε στη Λ. Αμερική ή την Ινδία απ' ό,τι στη Ρώμη ή την Αθήνα. Τα φθηνά εισιτήρια και το Διαδίκτυο μετέτρεψε τον πλανήτη ολόκληρο σε κέλυφός τους. Τι θα γίνει στο μέλλον όταν πλέον οι δημιουργοί δεν θα έχουν καμία γνώση της κλασικής παιδείας;», μας προκαλεί να αναρωτηθούμε η Τζέσικα Μόργκαν.
Τρεις Βρετανοί οι πρώτοι
«Στην Ελλάδα παρατήρησα την υπέροχη στάση του ανθρώπου. Στοχάστηκα την ελληνική φιλοσοφία, το μεγαλείο της ελληνικής τραγωδίας και τη δύναμη του ανθρώπινου μυαλού, που κάνει τους ανθρώπους να γίνονται μεγαλύτεροι όταν τους βλέπεις». Ετσι έγραφε στις σημειώσεις της η πρωτοπόρος Βρετανίδα γλύπτρια του μοντερνισμού Μπάρμπαρα Χέπγουορθ (1903-1975). Φιλοτέχνησε πολλά γλυπτά που παραπέμπουν στην Ελλάδα μετά την επίσκεψή της το 1954 σε Αθήνα, Επίδαυρο, Μυκήνες, Δελφούς, Κρήτη, Ρόδο, Κω, Πάτμο, Δήλο και Σαντορίνη. Ο άντρας της, ζωγράφος Μπεν Νίκολσον (1894-1982), φιλοτέχνησε πολλά έργα με αναφορές στη χώρα πολύ πριν ταξιδεύσει εκτεταμένα στην Ελλάδα από το 1959.
Πριν απ' αυτούς μας επισκέφτηκε ένας άλλος συμπατριώτης τους. Ο ζωγράφος Τζον Κράξτον (1922-2009) έφτασε το 1946 και ερωτεύτηκε τη χώρα. Μαζί του ήρθε ο διάσημος Βρετανός ζωγράφος Λουσιάν Φρόιντ, ο οποίος στον Πόρο φιλοτέχνησε το πορτρέτο του φίλου του. Ο Κράξτον εγκαταστάθηκε στην Κρήτη το 1960 και άρχισε να αποτυπώνει στα ζωγραφικά του έργα την καθημερινότητα (βοσκοί, σπίτια, αγροκτήματα και ζώα).
Είναι τα έργα τους (και οι ιστορίες τους) που σε υποδέχονται στην έκθεση. Στο επόμενο δωμάτιο η γνωστή μας ποιήτρια και εικαστικός Ετέλ Αντνάν (1925), κόρη χριστιανής Ελληνίδας και μουσουλμάνου Σύρου, εκθέτει τον «Κήπο στη Σκόπελο», που έφτιαξε στο σπίτι που διατηρεί στο ελληνικό νησί. «Συνομιλεί» στον ένα τοίχο με τις «Δήλιες Ωδές» του Σάι Τουόμπλι και στον άλλο με τη ζωγραφική σε μάρμαρο του Αμερικανού ζωγράφου και χαράκτη Μπράις Μάρντεν. Τα μαρμάρινα θραύσματα μάζεψε ο ίδιος στην Υδρα, την οποία επισκέπτεται κάθε χρόνο.
Κεντρική θέση κατέχει η σειρά γλυπτών (25 τον αριθμό) «Magie a la noix» του Ρουμάνου Ντάνιελ Σπέρι (πρωτεργάτης του κινήματος Φλούξους) που δημιούργησε στη διάρκεια της 12μηνης παραμονής του στη Σύμη, από απορρίμματα που συνέλεξε. Ενα χρόνο μετά, έγραψε το βιβλίο «Μυθολογία και κεφτέδες», όπου συσχετίζει την τροφή και τον πολιτισμό με μοναδικό τρόπο.
Εντυπωσιακό είναι το δωμάτιο του Γερμανού Μάρτιν Κιπενμπέργκερ (1953-1997) με το θρυλικό έργο MOMAS (Museum of Modern Art Syros) αλλά και οι αφηρημένοι πίνακες του συμπατριώτη του Χέλμουτ Μίντεντορφ, εμπνευσμένοι από το τσιμεντένιο τοπίο της Αθήνας.
Την έκθεση συμπληρώνουν οι γεννημένοι στην Ελλάδα Λουκάς Σαμαράς, Ιάνης Ξενάκης και Γιάννης Κουνέλλης αλλά και οι νεότεροι Μάνφρεντ Περνίς και Γιούργκεν Τέλερ. Από τα ηχεία ακούγεται το γνωστό τραγούδι «Πουλί πάνω σε σύρμα» του Λέοναρντ Κοέν, που ως γνωστόν αγόρασε σπίτι στην Υδρα το 1960.